 |
|
|
| |
|
|
| |
|
|
|
Po II
wojnie światowej, nowa rzeczywistość historyczna spowodowała, że wielu
„wileńskich” Polaków musiało porzucić swą pierwotną lokalną ojczyznę, by
znaleźć na Pomorzu swą nową małą ojczyznę. Wielu żyło wśród nas – Kaszubów.
Byli tacy, którzy zaznaczyli swe miejsce w w naszej lokalnej historii walką z
komunistycznym reżimem.
W trzech tekstach Marcina Grzywacza–Leszkowskiego, które opublikujemy,
znajdziemy wileńskie ślady w dziejach najnowszych naszego powiatu.
Redakcja
|
|
Z Wileńszczyzny na Kaszuby
Zakończona 8 maja 1945
roku II wojna światowa przyniosła szereg zmian w dotychczasowym układzie
geopolitycznym Europy. Zmieniły się systemy polityczne oraz granice. Największe
zmiany objęły Europę Środkowo-Wschodnią. Trzech przywódców „Wielkiej Trójki” –
Józef Stalin, Franklin Roosevelt i Winston Churchill, zadecydowało o powojennym
kształcie Starego Kontynentu. Podczas rozmów w Teheranie i Jałcie politycy ci
zdecydowali także o losie Polski. Granice Rzeczypospolitej miały zostać przesunięte
na północ i zachód, jako rekompensata za utracone ziemie wschodnie. 18 czerwca
1945 roku w Moskwie podpisana została umowa o granicy polsko-radzieckiej. Była
nią, zgodnie z żądaniem radzieckim, linia Curzona z niewielkimi korektami na
rzecz Polski. Polskie Kresy Wschodnie znalazły się w ZSRR, zaś ich ludność
miała do wyboru pozostać w Związku Sowieckim bądź przenieść się na terytorium
„nowej” Polski. Ludność polska z Województwa Wileńskiego II RP, która
zdecydowała się na wyjazd, jako miejsce osiedlenia wybrała Pomorze, część z
nich zamieszkała też na Kaszubach.
Województwo wileńskie powołane do życia Ustawą z dnia 22 grudnia 1925 r. ze
stolicą w Wilnie położone było w północno-wschodniej części kraju, graniczyło
we wschodniej części z Białoruską Republiką Sowiecką, na północy z Łotwą, a w
zachodniej swej części z Litwą Kowieńską. Obszar województwa wynosił 29 109 km
kw. Liczyło ono 14 miast i 103 gminy wiejskie, dzieliło się na 8 powiatów:
brasławski, dziśnieński, mołodeczański, oszmiański, postawski, święciański,
wilejski oraz wileńsko-trocki. Zamieszkiwało je około 1.200.000 osób, z czego
zdecydowaną większość stanowili Polacy, drudzy pod względem liczby ludności
byli Białorusini. Wileńszczyznę zamieszkiwali także Żydzi, Litwini, Rosjanie i
Karaimowie. Jeżeli chodzi o źródła utrzymania, to było nim przede wszystkim
rolnictwo. Stolica województwa – Wilno, plasowało się na drugim (zaraz po
Gdyni) w Polsce miejscu pod względem dynamiki rozwoju wielkich miast. Liczące w
1919 r. 129.000 mieszkańców, w 1931 r. osiągnęło liczbę 195.100. Tuż przed
wybuchem II wojny światowej w stolicy województwa wileńskiego mieszkało 209.000
osób, co sytuowało ją na szóstym miejscu wśród największych polskich miast.
Wilno było centrum gospodarczym i kulturalnym Kresów Północno-Wschodnich II
Rzeczpospolitej. Działała tutaj jedna z najlepszych polskich uczelni wyższych –
Uniwersytet Stefana Batorego, ponadto w mieście działało Konserwatorium
Muzyczne oraz Instytut Naukowo-Badawczy Europy Wschodniej.
W trakcie II wojny światowej ludność Wileńszczyzny zdołała zorganizować jedne z
najlepszych w kraju struktury Polskiego Państwa Podziemnego. Zwłaszcza jego
oddziały wojskowe (Armia Krajowa) jeszcze wiele lat po zakończeniu wojny dawały
się we znaki władzom komunistycznym.
Przyczyna, dla której większość Polaków zdecydowała się opuścić Wileńszczyznę,
to przede wszystkim rozpętany przez Sowietów terror. Ludność z Wileńszczyzny
miała w pamięci trzy sowieckie okupacje, a zwłaszcza tę ostatnią, która
rozpoczęła się w lipcu 1944 roku. Sowieci, traktując Ziemię Wileńską jako swoje
terytorium, rozpętali terror na niespotykaną dotąd skalę. Rozpoczęły się masowe
aresztowania wśród żołnierzy Armii Krajowej i ludności cywilnej, pobór do Armii
Czerwonej oraz zsyłki na Syberię. Aby dodatkowo zastraszyć ludność
Wileńszczyzny, NKWD organizowało publiczne egzekucje żołnierzy Armii Krajowej.
Nic więc dziwnego, że ludność zaczęła wyjeżdżać do Polski. Za organizację
transportów do Polski odpowiedzialny był powołany przez PKWN Pełnomocnik do
spraw ewakuacji, zaś pracami na miejscu kierowali pracownicy Urzędu
Pełnomocnika. Niestety, powojenny chaos przekładał się na warunki, w jakich
podróżowali przesiedleni. Zaznaczyć trzeba, że wyjeżdżający do Polski mogli
zabrać ze sobą tylko 2000 kg rzeczy, co oznaczało w praktyce pozostawienie
prawie całości majątku ruchomego. Mimo tych ograniczeń, i tak często brakowało
miejsca w pociągach. Sama podróż z Wileńszczyzny zajmowała kilkanaście dni,
podczas których występowały znaczące trudności z zaopatrzeniem w żywność i
wodę. Powodowało to skrajne wycieńczenie podróżujących.
Nowe miejsce osiedlenia też nie gwarantowało względnego komfortu – często
mieszkania przyznane repatriantom były zdewastowane i ograbione z większości
sprzętów. Sami repatrianci starali się osiedlać w grupach, zazwyczaj ze
względów bezpieczeństwa.
Sporo wilnian osiedliło się w powiecie kartuskim. Jak podaje Alicja Paczoska
w książce „Dzieci Jałty”, 90 rodzin, głównie rolników, zamieszkało na terenach
wiejskich. Inteligencja zazwyczaj zasiedlała miasta. Starsi mieszkańcy z
pewnością pamiętają nauczycieli pochodzących z Kresów. Autorka w swej
publikacji pisze dalej, że wraz z mieszkańcami Wileńszczyzny przybywali także
duchowni. To właśnie dzięki nim na Kaszubach rozwinął się kult czczonych na
Kresach północno-wschodnich świętych, o czym świadczy chociażby przyjęcie za
patronów kościołów św. Kazimierza (w Kartuzach) czy św. Andrzeja Boboli (w
Połęczynie).
Ludność przybyła z Kresów w tzw. transportach ewakuacyjnych, znalazła się tutaj
oficjalnie. Było jednak także wiele osób, które przybyły do „nowej” Polski z
Wileńszczyzny poprzez „zieloną granicę” z bronią w ręku. Wśród nich była 5.
Wileńska Brygada Armii Krajowej – „Brygada Śmierci” dowodzona przez mjr.
Zygmunta Szendzielarza „Łupaszkę”. Ona także pozostawiła swój ślad na
Kaszubach.
Ale o tym w następnej części.
Marcin Grzywacz-Leszkowski
Korzystałem z książek:
1. Chlebowski C., Wachlarz,
2. Olson L. i Cloud S., Sprawa honoru, Warszawa 2004,
3. Paczoska A. Dzieci Jałty, Toruń 2003
4. Tomaszewski L., Kronika Wileńska 1939 – 1941, Warszawa 1990,
5. Warakomski R, Wileńskie dramaty w czasie wojny i w PRL, Krzeszowice
2006,
6. Wołkonowski J., Okręg Wileński Związku Walki Zbrojnej Armii Krajowej w
latach 1939 – 1945, Warszawa 1996,
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
|
|
