Czytelnicy piszą

Kłopot z informacją na fasadzie kolegiaty
Dlaczego na tablicy taka data?
[/b]Otrzymaliśmy od naszego Czytelnika list o następującej treści:
Jadąc z Gdańska do mojego domku wypoczynkowego nad Jez. Raduńskim, od czasu do czasu podjeżdżam do kolegiaty w Kartuzach, gdzie cały czas trwają prace renowacyjne i restauracyjne, zwłaszcza w otoczeniu kościoła. Jestem pełen uznania i podziwu za to, co się zrobiło i co się robi.
Obchodząc kościół na zewnątrz, zwróciłem uwagę na tablicę przy głównym wejściu, gdzie napisano, że kościół był zbudowany w latach 1383 – 1405.
W materiałach historycznych zawartych w książce ks. Kazimierza Raepke „Kościół dawnej Kartuzji Kaszubskiej w Kartuzach”, na str. 42 autor podaje, że konsekracja kościoła odbyła się 7 października 1403 r. Również w przewodniku „Kolegiata pod wezwaniem WNMP w Kartuzach” podano na str. 3, że kościół zbudowany został w latach 1383 – 1403. Wymienione wydawnictwa są do nabycia w kościele.
Proszę o wyjaśnienie tej niezgodności w dacie budowy kościoła.

Trzeba zmienić tablicę
Czytelnik, jak napisał, oczekuje odpowiedzi na łamach Gazety Kartuskiej.
Spróbujemy sprostać tym oczekiwaniom.
Tablica z datami informującymi o czasie, w którym budowany był kościół ojców kartuzów, jeśli nas pamięć nie myli, została umieszczona na jego fasadzie zachodniej, gdy proboszczem parafii pw. WNMP był śp. ks. dr Henryk Ormiński. Tu trzeba zauważyć, że ks. Ormiński w swej publikacji „Kościół poklasztorny – kolegiata w Kartuzach” pisze: „Gotycki kościół z kamienia i cegły, pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, zbudowany został w latach 1383 – 1403”. Autor datę konsekracji świątyni, o której pisze czytelnik, przyjął jako ten czas, gdy budowa świątyni została zakończona. Taką uwagę trzeba uczynić, ponieważ można by przyjąć, że konsekrowano kościół jeszcze nie całkiem ukończony. Takie przypadki historia zna.
Jednak w literaturze naukowej (opartej na źródłach archiwalnych) i popularnej nie znalazłem nigdzie daty 1405, jako terminu zakończenia budowy kościoła klasztornego.
Natomiast wszyscy autorzy, nie tylko cytowany przez czytelnika ks. Raepke, ale także m.in. Klemens Bruski w „Dziejach Kartuz” (t. 1), Jerzy Stankiewicz w „Kartuzji Gdańskiej”, Wacław Odyniec w „Z dziejów klasztoru kartuskiego i osady przyklasztornej”, ks. dr Jan Walkusz w „Kartuzy – stolica Kaszub”, podają datę 1403 r. – konsekracji.
„Apparatus ad annales Cartusiae Paradisi B.M.V” – zapisał przeor Jerzy Schwengel w XVIII, opierając się na klasztornych zapiskach.
Kto dokonał konsekracji? To kwestia osobna, którą tu nie będziemy się zajmować. Zauważmy tylko, że w literaturze przedmiotu są w tej kwestii prezentowane różne hipotezy.
Wątpliwości czytelnika zainspirowały mnie do zastanowienia się nad pierwszą z uwidocznionych na tablicy dat: 1383 r. – rok rozpoczęcia budowy, rzekomy czy rzeczywisty?
Data ta zapisana jest w niektórych przewodnikach, powtarza ją też ks. J. Walkusz we wspomnianym wyżej opracowaniu.
Natomiast historycy opierający się na źródłach, poczynając od ks. Pawła Czaplewskiego („Kartuzja Kaszubska”, Gdańsk 1966 r.) nie wymieniają daty 1383 r. jako początku budowy kościoła konwentualnego. W „Annales” i innych dziełach J. Schwengla, podstawowych źródłach do badania wczesnych dziejów kartuskiego klasztoru Raju Maryi, nie ma takiej informacji. Natomiast dziejopis Kartuzji znalazł w archiwach klasztornych informację, którą przekazał potomnym, że pierwszy przeor Jan Deterhus, 8 sierpnia 1381 r. położył kamień węgielny pod przyszły murowany kościół i zespół klasztorny.
Ks. K. Raepke przypuszcza, że uczynił tak, mimo że ziemia przyszłego posadowienia klasztoru nad jeziorem Wielkie Grzybno (dziś Jez. Klasztorne Małe) nie należała do planowanej fundacji Jana z Różęcina (Rusocina) dla klasztoru, która nastąpiła ostatecznie w 1382 r. Pierwotna donacja fundatora sięgała na zachód od jeziora Małe Grzybno (dziś Jez. Karczemne) do strumyka łączącego oba jeziora.
Autor przypuszcza, że przeor miał wówczas obietnicę przekazania tej ziemi klasztorowi, co zresztą nastąpiło aktem Wielkiego Mistrza Konrada Zoellnera, wystawionym 14 września 1384 r. w Sztumie. Hipoteza ks. Raepke wydaje się dość ryzykowna.
K. Bruski („Dzieje Kartuz” t. 1) tak interpretuje zapiski o 1381 r.: „Jerzy Schwengel zamiast pisać o założeniu klasztoru odniósł do tejże daty tylko poświęcenie kamienia węgielnego, nie bardzo widać mogąc pogodzić kronikarską informację z własnymi, zebranymi w Kartuzach danymi” (Jan Długosz w swych kronikach umiejscawia początek fundacji klasztoru w 1381 r. – przyp. red.).
Rodzi się też pytanie, czy kamień węgielny nie został położony raczej pod budowę pierwotnych, drewnianych zabudowań klasztornych na obszarze 12 włók ziemi (dziś park Solidarności), które wymienił z Krzyżakami fundator Jan z Różęcina w 1380 r., planując fundację i pragnąć sprostać oczekiwaniom kartuzów. To byłoby chyba bardziej rozsądne ze strony rektora (późniejszego przeora), nowego, pomorskiego domu kartuskiego.
Zostawmy te szczegółowe rozważania. Wszak chodzi tylko o to, by pokazać, że rok 1383, jako początek budowy kościoła murowanego nie ma „umocowania” w źródłach. Zapewne, wywiedziono tę datę z przekonania, że niedługo po fundacji klasztoru (1382 r.), zaczęto wznosić murowane zabudowania klasztoru.

Dodajmy może tylko jeszcze jedną opinię: „Prace nad budową właściwego klasztoru i kościoła zostały rozpoczęte niebawem po nadaniu Zollnera” – pisze J. Stankiewicz. Z kontekstu owego cytatu nie wynika, czy autor miał na myśli przywilej z 1384 r. czy drugi, Wielkiego Mistrza z 1386 r.
Wyżej przedstawione rozważania i analiza literatury naukowej przedmiotu prowadzą do wniosku, że zarówno rok 1383, jak i 1405, nie ma uzasadnienia w dotychczasowej wiedzy historycznej.
Naturalny w tym świetle jest postulat – tablicę na fasadzie kolegiaty trzeba zmienić.

Ryszard Leszkowski

Przeczytaj również:

Kategoria: Inne